चप्पा चप्पा चरखा चले ( Between the lines)

चप्पा चप्पा हे गाणं तसं उडत्या चालीत सुरु होतं आणि शेकोटीभोवती नाचणारे तरुण पाहून एक आनंदाची party feeling तयार होते. गाण्याच्या मूळ अर्थाकडे त्यामुळेच बऱ्याचवेळा दुर्लक्ष होतं. आज थोडंसं या गाण्याविषयी.

त्यापूर्वी माचीस सिनेमाची पार्श्वभूमी. माचीस सिनेमा साधारण १९८२ च्या काळात घडतो. अमृतसर मंदिरात operation ब्लू स्टार झालंय. इंदिरा गांधींची हत्या झालीय. शिखांचं हत्याकांड झालंय. सरकारची पंजाब मध्ये दडपशाही सुरु आहे आणि त्यामुळे पंजाबी तरुण सरकारच्या अत्याचाराविरोधात पेटून उठलाय. या सूड भावनेतून आतंकवाद तयार होतोय. हे चार तरुण सुद्धा या सूड भावनेतून एकत्र आलेत.

हे गाणं सुरु होतं ते आगीच्या दृश्याने , धूर धुमसतोय आणि नंतर शेकोटी दिसते. एकदम उत्साही आवाजात गाणं सुरु होतं - "चप्पा चप्पा चरखा चले". आता चरखाच का?

चरखा साधारण क्रांतीचं प्रतीक म्हणून वापरलंय. (स्वातंत्र्य आंदोलन). हि आग/शेकोटी पंजाबी तरुणांच्या मनात पेटलेली आहे आणि ती प्रतीकात्मक आहे.

औनी बौनी यारियाँ तेरी , बौनी बौनी बेरियों तले

- किती दिवसांची मैत्री ते माहित नाही. आज ना उद्या पोलिसांच्या हाती लागून सगळं संपणार किंवा आत्मघाती हल्ल्यात. बोराचं झाड खुरटं असतंय आणि काटेरी. अश्या आयुष्याच्या सावलीत मैत्री फुलतेय.

आता हे तरुण हसत हसत क्रांती साठी तयार झालेत आणि ते इतर तरुणांना आव्हान करत आहेत.

गोरी चटकोरी जो कटोरी से खिलाती थी , जुम्मे के जुम्मे जो सुरमे लगाती थी

कच्ची मूंडेर के तले , चप्पा चप्पा चरखा चले...

अरे झूठी मूठी मोइने , हाय हाय मोइने

झूठी मूठी मोइने रसोई में पुकारा था , लोहे के चिमटे से लिपटे को मारा था

ओये बीबा तेरा चूल्हा जले , चप्पा चप्पा चरखा चले...

या दोन कडव्यांमध्ये पंजाबी तरुणींच्या आठवणी आहेत. "ओये बीबा तेरा चूल्हा जले" या ओळीला चंद्रचूड शेकोटीमधलं एक पेटतं लाकूड उचलतो. ते पुन्हा शेकोटी भोवती गोल फिरतात आणि तो ते लाकूड पुन्हा जागेवर ठेवतो. या ओळींमध्ये आग येते ती चुलीमधली. जी उदरनिर्वाहासाठी आवश्यक आहे.

आता गाण्याचा मूड बदलतो आणि थोडा भावनिक होतो.

चुन्नी लेके सोती थी कमाल लगती थी , बीबा बीबा वे हाय

चुन्नी लेके सोती थी कमाल लगती थी , पानी में जलता चराग लगती थी

बीबा तेरी याद न टले , चप्पा चप्पा चरखा चले

इथे सुद्धा चिराग आहे. पुन्हा आग. पण हि नुकसान करणारी नाही. ती दिव्याची शांत ज्योत आहे. या कडव्याच्या शेवटी चंद्रचूड भावनिक होऊन निघून जातो. आता उरलेले आगीभोवती नाच सुरु ठेवतात.

आणि शेवटच्या ओळी ज्या पूर्ण गाण्यावर कळस ठरतात.

गोरियों के पैरों तले , पीली पीली मेहँदी जले

चप्पा चप्पा चरखा चले...

पंजाबी तरुण हा तरुणपण सोडून क्रांतीसाठी सर्वस्व सोडून आलाय. आता पंजाबी तरुणींच्या ऐन तारुण्यात त्यांच्या नशिबात ओली मेहंदी नाहीये. मेहंदी सुकून पिवळी पडलीय. आणि या वाळलेल्या मेहंदीच्या आगीवरून त्यांना खडतर आयुष्य चालायचंय.

चप्पा चप्पा चरखा चले - प्रत्येक कोपऱ्यावर , गल्ली गल्लीत आग पेटलीय, चरखा फिरतोय.

गुलजार लिखित / दिग्दर्शित , विशाल भारद्वाज च्या संगीताने नटलेली ही एक अप्रतिम कलाकृती. जे काही थोडं गुलजारचं आकलन झालं ते सगळ्यांपर्यंत पोहचावं एवढाच हेतू. मधल्या ओळींचा अर्थ मुद्दाम टाळलाय. कुणाला काही यात सुधारणा करावी वाटली किंवा अर्थ चुकीचा वाटला तर जरूर प्रतिक्रिया कळवा.

~ योगेश भागवत

जाता जाता - या गाण्यात आग प्रतीकात्मक वापरलीय तर “छोड आये हम वो गलियां” मध्ये पाणी

स्वरा

स्वरा
---------------

                संध्याकाळच्या धूसर उजेडात तो स्वप्नशिल्पं शेजारच्या लेडीज हॉस्टेलसमोर उभा होता. गेल्या पंचवीस एक वर्षात एवढा आतुर तो कधीच झाला नव्हता. बराच वेळ हॉस्टेल मधून आत बाहेर जाणाऱ्या मुलींना बघून तो कंटाळला. आता गेटवरचा  सिक्युरिटीदेखील त्याच्याकडे टक लावून पहायला लागला. गेटबाहेर रस्त्याकडेला दुचाक्या लावून काहीजण हॉस्टेलमधून येणाऱ्या मैत्रिणीसाठी थांबले होते तर काहीजण आपआपल्या मैत्रिणीसोबत गप्पा मारत उभे होते. त्या मुलीसुद्धा मान वळवून याच्याकडे पाहून फिदीफिदी हसायला लागल्या . शेवटी धाडस एकवटून आत जायच्या तयारीत असणाऱ्या एका मुलीला त्याने गाठलंच.

" एक्स्क्यूज मी ... स्वरा राहते ना इथे?"
"ओह्ह सॉरी .. मी कालच आलेय इथे रहायला"
एवढं माफक बोलून ती मुलगी पटकन गेट मधून आत शिरली.

निराश होऊन तो दोन पावलं मागे आला आणि मग एकदम सिक्युरिटीजवळ जाऊन उभा राहिला.
"भाईसाब ..स्वरा नाम कि लडकी रहती ना है यहाँ ?"
"हमको किसीका नाम नही पता. हम तो बस अपनी ड्युटी करते है."
"वो हैं ना ..जिसके कँधेतक बाल है और इतनी लंबी है " स्वतःच्या कानाच्या उंचीएवढा हात नेवून त्याने विचारलं.
"ऐसे बताना तो मुश्किल है साब. और हम कुछ ज्यादा बताभी नही सकते. हमारी नौकरी चली जायेगी. "
थोडंसं खटटू होऊन तो पुन्हा गेटसमोर पहिल्या जागेवर येऊन उभा राहिला.

                आता तसं पाहिलं तर या गोष्टीसाठी मीच ठिणगी टाकली होती. तो कुठे कामाला जायचा माहित नाही पण कुठल्यातरी आय टी कंपनीत असावा आपला . संध्याकाळी ऑफिस सुटलं कि पटकन घरी येऊन तयार व्हायचा आणि त्याची बुलेट घेऊन चौकात आडोशाला उभा रहायचा. "बझटेक" आय टी कंपनीची बस आली की कावरा बावरा असलेला तो पटकन अलर्ट होऊन तिची वाट पहायचा. बस मधून दोघे तिघे जण उतरले कि त्यांच्या मागोमाग नाजुक पावलं टाकत ती उतरायची आणि काही कळायच्या आत रस्ता ओलांडून नाहीशी व्हायची. दूर तिचा ठिपका होईपर्यंत हा तिला पाहत रहायचा.  याचा आपला न चुकता रोजचा एकच दिनक्रम. शनिवार रविवार बिचाऱ्याला जीवावर यायचा.

                 मध्ये सलग दोन तीन दिवसांपासून तो असाच यायचा आणि बसमधून उतरताना ती दिसली नाही म्हणून खटटू होऊन जायचा. आता खोटं कशाला बोला ? मी सुद्धा नेमका त्याच बसमधून त्याच चौकात रोज उतरायचो. ती त्याच्याकडे तसं अजिबातच पाहायची नाही पण मला मात्र तो तिच्याकडे पाहताना स्पष्ट दिसायचा.

                शेवटी एक दिवस खटटू झालेला तो मला पाहवला नाही म्हणून मग मीच एका संध्याकाळी त्याच्या जवळ गेलो. कुणाला शोधतोय विचारलं तर उडवाउडवी करायला लागला.
"अरे बसमधून उतरणारी ती मुलगी ना ? तिलाच शोधतोयस ना तू ?"
".."
"अरे ताकाला जाऊन भांडं लपवलं तर कसं व्हायचं?"
त्याने फक्त माझ्याकडे पाहिलं.
"स्वरा ... तिचं नाव"
"ओह्ह .. आणि आडनाव ?"
"आधी आडनाव .. मग त्यावरून जात आणि मग त्यावरून उद्या इथे यायचं कि नाही ते ठरणार असं दिसतंय"
"नाही तसं नाही "
"बरं पण मला आडनाव वगैरे माहित नाही कारण ..मी ते कधीच विचारत नाही"
"नाही तुम्ही गैरसमज करून घेऊ नका. पण ती दिसली नाही दोन तीन दिवस. "
" ऑनसाईट जाणार असं म्हणत होती ५-६ महिन्यांसाठी. बहुतेक गेली असावी यूएसला "
"ओह्ह... " आणि तो खांदे पाडून बसला ना लगेच बुलेटचा सहारा घेऊन.
"अरे काय तुम्ही आजकालची तरुण पोरं ? इतक्या लगेच नर्व्हस होता ? आणि नुसतं रोज इकडे तिला पाहून काय होत असतंय? "
"अं.. "
"अरे तिला तर तू माहीतसुद्धा नसशील"
"असं म्हणताय"
"मग काय ? अरे गाडी चालायची म्हणजे फर्स्ट गियर , सेकंड गिअर करत हळू हळू पुढे न्यावी लागते. नुसतीच न्युट्रलला ठेवून कसं चालेल ? "
"मग काय करू आता ?"
"वा आता ते सुद्धा मीच सांगायचं ?"
त्याचं तोंड इतकं पडलं ना.. मलाच राहवलं नाही.
"अरे ती कुठे राहायची माहित आहे ना ?"
"स्वप्नशिल्प जवळच्या लेडीज हॉस्टेलवर"
"गुड... मग जा तिकडे . डायरेक्ट चौकशी कर . नाव मिळव , नंबर मिळव किंवा इमेल आय डी तरी मिळव आणि शोध तिला. अजून सहा महिने थांबणार काय ?"
त्याच्या डोळ्यांत आशा चमकली आणि तो थँक यु वगैरे बोलून निघून गेला.


              नंतर कधी बसमधून उतरताना तो मला दिसला नाही . कसा दिसणार. साहेबांना नक्कीच लेडीज हॉस्टेल मधून क्लू मिळाला असणार. बहुधा नशीब फळफळलं बेट्याचं.


              पण प्रत्यक्षात झालं होतं काही वेगळंच. त्या दिवशी तो लेडीज हॉस्टेल समोर धाडस जमवून उभा राहिला तर खरा पण अजून काही बिचाऱ्याला यश आलं नव्हतं . येणाऱ्या जाणाऱ्या मुलींनी तर त्याला कोलवलाच पण सिक्युरिटीनेसुद्धा कोलवला.
आता पुन्हा त्याला एक मुलगी येताना दिसली. खांद्याला बॅग वगैरे अडकवून ती जवळ आली तशी याने तिची वाट अडवली.
"माफ करा तुम्ही गैरसमज नका करून घेऊ पण मला थोडी मदत हवीय"
"अं .. " तिला याचा गरीबासारखा चेहरा पाहून दया आली आणि अंदाज घेत ती म्हणाली " ओके "
"थँक्स हां. ते स्वरा नावाची मुलगी राहते ना इथे"
"अच्छा स्वरा , काय तिचं ?"
"तिचा काही नंबर किंवा इमेल आय डी वगैरे मिळेल काय ?"
"ओह्ह .. ते तर अवघडच दिसतंय कारण ती काही कुणाशी इतकी मिक्स नव्हती होत. आणि आय गेस २-३ दिवसांपूर्वीच गेली ती हॉस्टेल सोडून. काहीतरी बाहेर जायचं चाललं होतं तिचं  . बहुतेक मग हॉस्टेलचं भाडं कशाला भरायचं म्हणून गेली असावी आधीच.
त्याच्या सगळया आशा खळ्ळकन फुटल्या.


ती पुढे जायला निघाली आणि गेटमधून आत पाऊल टाकणार इतक्यात याला काय झालं माहित नाही पण याने विजेच्या वेगाने तिचा हात झटकन पकडला.
"प्लिज द्या ना शोधून तिचा नंबर"
आणि त्या वेळेस आजूबाजूचे बघे मंडळी , मुली , सिक्युरिटी जे धावून आले म्हणता ना ..  चांगलाच चोप बसला असणार.  खरं तर नेमकं त्यानंतर पुढे काय झालं हे मला कधी कळालंच नाही.


पुढे तर मी ती कंपनी सोडली आणि ती बस सुद्धा. हिरोचं आणि स्वराचं काय झालं काय माहित.


            त्या दिवशी असाच एका रविवारी मी आपलं सिनेमा पहायचा म्हणून तिकीट काढायच्या रांगेत उभा होतो . तर शेजारीच तो येऊन उभा राहिला आणि सोबत एक मुलगी सुद्धा. मी आपलं न बघितल्यासारखं केलं तर त्यानेच मला ओळखलं. हाय हॅल्लो करून त्या मुलीशी ओळख देखील करून दिली.


"हि रागा.. तुम्ही ते लेडीज हॉस्टेलला जायची आयडिया दिली ना. आणि तिथेच हिची गाठ पडली"
"अच्छा"
"आणि ते फर्स्ट सेकंड काही नाही .. डायरेक्ट पाचवाच गिअर पडला"
"म्हणजे काय रे? " रागाने त्याला लाडिकशा आवाजात विचारलं.
" म्हणजे काही नाही  .. स्वराला शोधत शोधत हा थेट रागापाशीच पोहचला. भल्याभल्याना गायकांना देखील नाही जमलं हो" मी आपलं पटकन एक चोरटी धाव वसूल केली आणि त्यांचं काय झालं हे न बघता सिनेमाच्या गर्दीत शिरून गेलो.


             त्यांचं पुढे चांगलंच झालं असेल पण .. तेवढं स्वराचं पुढे काय झालं ते कधी तुम्हांला कळालंच तर मला देखील कळवा.



- योगेश भागवत

माती

माती
--------------------

माणसाची माती
आणि मातीचा माणूस
नातं तसं जुनंच
… युगायुगांपासून एकत्र .

पाहू गेलं , तर कधी माणूस
देशावरची माती
कोरडी , काळी  दूरवर पसरलेली
कुणी खुशाल बसावं , झोपावं
झटकून टाकावं मग कपड्यावरून
कसलाही लवलेश मागे न ठेवता
पण ,
थोडी जरी ओल मिळाली
तरी बराच काळ राहते उरात
साधा पाय पडला तरीही
धरून राहते घट्ट.

उन्हाच्या झळा सोसत
होते कोरडी रुक्ष
आणि आतून तितकीच सुपीक

कधी माणूस मुरमाड , खडकाळ , रेताड.
कधी रस्त्यावर दुभाजकाच्या पायथ्याला साचलेल्या …
धुळीच्या थरासारखा दुर्लक्षित.
तर कधी कोकणातल्या लाल माती सारखा

वेगळी माती
वेगळा धर्म
वेगळं कर्म
सारच निराळं .

शेवटी माणूस असला , तरी मातीच
संपला … तरीही मातीच

 ~ योगेश 

धागा

---------------

डावा म्हणवणारा लोकनेता 

जास्तीत जास्त घ्यायचा काळजी 

अधिकाधिक डावं दिसण्याची 

बंद , आंदोलन , असहकार 

नाही बोलला तो पुन्हा पुन्हा 

तर लोकांनाच वाटायचं

काहीतरी चुकल्यासारखं 

आणि एक दुसऱ्या टोकाचा प्रतिनिधी 

ज्याला चिकटलं बिरुद उजव्या बाजूचं 

पुन्हा पुन्हा केलं जायचं अधोरेखित 

त्याच्या बोलण्यातील काही निवडक संदर्भ 

त्याला अधिकाधिक उजवं ठरविणारे 

एक धागा मात्र 

कायम त्या दोघांमध्ये समान 

हातात आरसा घेवून 

यांच्या आजूबाजूस कुणी दिसलं 

तर त्वरित मागे खेचायचा हा धागा 

कारण त्याला भीती सतत 

या आरश्याची 

ज्यात प्रतिमा जरी राहते तीच 

तरी क्षणात होतं 

डाव्याचं उजवं 

आणि उजव्याचं डावं 

योगेश

नशा

मोहक अदा , मन झाले फिदा 

भिरभिरतो श्वास तुजभोवती सदा 

बांधुनी चाळ , फुलांची माळ 

मज वेड लाविते काय ही नशा

पदराचा रंग अजून खुलतो , 

वाऱ्यास ही ना हाती लागतो

नाद मंजुळ करीत कंकण , 

हृदयास माझ्या साद घालतो 

थिरकतो ताल , आरक्त गाल

भिरभिरतो श्वास तुजभोवती सदा

बांधुनी चाळ , फुलांची माळ 

मज वेड लाविते काय ही नशा

पाउले ना जरा ठहरती 

विजांचे कल्लोळ उमलती 

रुणझुण घुंगुर मिळून सारे

जणू माझेच गीत बोलती 

एक अंगार , ल्याला शृंगार 

भिरभिरतो श्वास तुजभोवती सदा

बांधुनी चाळ , फुलांची माळ 

मज वेड लाविते काय ही नशा

        

                                                                                       - योगेश 

किल्ला

अनाथ ओसाड डोंगर बोडका

कधी बंदी मुजोर गनिमांचा

सोडवूनी मज पाशातून

घडविलेस कधी काळ्या पाषाणातून

आज वृधत्वाच्या नकोश्या खुणा

मनास देती लाखो डागण्या

परी भग्न शरीराने आजही उभा

टेहाळत चहुकडे विस्तीर्ण सुभा

भेटावयास येतात कैकजण

प्रत्येकापरी आगळे कारण

ओढ अनामिक लागते जीवाला,

नजर धुंडाळते परत धन्याला

निःशब्द होवुनि त्यांस सुनावतो

टापा दऱ्यात दुमदूमलेल्या

कुणास जागा दाखवितो

भगवा जोमात फडकवलेल्या

थारोळ्यात दिसतात कुणास

आहुत्या बाजी, तानाजीच्या

अन बखरीत नोंद नसलेल्या

शेकडो झुंजार मर्द मावळ्यांच्या

निश्चिंत होऊनी पहुडतो मी

गतवैभवाच्या सांगत कथा

शल्य नसते मग मज संपण्याचे

रमतो पुसुन साऱ्याच व्यथा

- Yogesh

पहाट

पहाट 

धुके असे घनदाट , त्यात ना  दिसे कुणा ही वाट 

अभ्रास सारुनी बाजूस पाहते , अलवार लाजरी पहाट 

खातर होता मनास पूर्ण , तिज ना पाही कुणाची नजर 

अल्हाद  पाउल  ठेवीत चाले , शोधीत वाट तयातुनी धुसर 

वृक्षांची दाट  रांग चुकविता  , सामोरी दिसे डोह अथांग 

संकोच सोडूनी त्यात शिरे ती , सचैल भिजे  तिचे सकलांग 

कळू न देता कुणास होई  , दिनचर्या सुरुवात 

धुके असे घनदाट , त्यात ना दिसे कुणा ही पहाट 

                                              -  योगेश 

Ramayan - What can be the significance of the four brothers?

      Recently I came across a book “The book of Rama” written by the famous mythologist Devdutt Patnaik. Devdutt has thought on various aspects of Ramayan and tried his best to find out the hidden facts about different tales. He himself doesn’t proclaimed that each and every analysis is correct but it is as per his views and understanding. However it has definitely given a thought to me.

     Whenever we think about Ramayan different question come to our mind. What is Ram? Why Ram? Is this a true story? Is this just about a poem? And everyone has the different opinion about it. On the same line one of the questions came to my mind is “what can be the significance of the four brothers?”. Well the thoughts came after that are just random and it is nothing to insult anyone or there is no political intention behind it.  

a)      What can be the significance of the four brothers?”.

We all know that the vedic culture was mainly following a chaturvarna system. Where a role of a Brahman was to do a preaching, living for the cause of learning, spreading knowledge & to show a path of Karma to other varna. A role of a Kshatriya was to mainly protect all, Vaishya to look at business,farms & for a Shudra it was to serve all. Eventually everyone is ended in serving each other. Ramayan is a tale of a Tretayug where everything was supposed to be stable. It was a time where obeying rules was important to upheld Dharma. Here Dharma is the Manushya Dharma & not the religion which we follow today. It is the Manushya dharma which teaches a human how they are different than animals. It is about including everyone right from the strongest to weakest to form a society. Also , it was the time free from Jati & unhuman laws of recent era. 

Chaturvarna was the model defined for the day to day life as we define processes or roles in the organization. It is for everyone to follow their duty so as for the success of the organization. These are the four pillars of the society and every pillar is so important that without existence of any one pillar entire society can collapse. If we consider these four brothers as a role model of Chaturvarna system then we can map each individual to each role. 

Ram is there to show path to all. He is the one who is more knowledgeable. He is the one who sacrifices for the good of other. He is continuously taking knowledge from the other. Even at the end when Ravan was about to die and was in his pure state of mind, Ram has prayed for the knowledge. Throughout the Ramayan Ram spreads the knowledge through his behavior.

If we see Laxman throughout the Ramayan, he wants to follow Ram. He wants to protect Ram. When Ram chooses for vanvaas, Laxman is the one who decided to follow Ram to protect him in Jungle. If we consider Ram as a symbol of society then we can understand the role of a Kshatriya here.

Bharat is mainly running a business, business of Ayodhya. He knows that this is the kingdom of Ram and he is just an administrator of it. Whereas we do not know much about Shatrughna except that he was there to help Bharat. As there were no clashes and quarrels noted in Ayodhya it shows that it was because of Bharat and Shatrughna. It is all because of their pure duties towards Ayodhya. 

Overall it is showing importance of unity. A power of belief and duties which has taken care of the king and kingdom not only for 14 years but even after it. It is all about a journey towards a Ramrajya and that is too with the help of all the four pillars of the society.

जमा-खर्च

कधी तरी खरडलेल्या चार ओळी 


जमा-खर्च

---------------

निशी-दिन, पाप-पुण्य, बरं-वाईट

एकाच अर्थाचे अनेक शब्द

लपाछुपी सुरुच..

एकमेकांशी..

कि माझ्याशी..?

लक्तरं झालीत..

भुतकाळाची पानं उलटुन उलटुन ...

दर वेळेस चुकतोय हिशोब.

आणि लागतच नाहीये ताळमेळ..

पुन्हा पुन्हा केलेल्या जमाखर्चाचा.

क्षणाक्षणाला पडतेच आहे भर

त्याच त्याच शब्दांची

भविष्यातुन भुतकाळात..

ज्यात आहे फक्त एकच रेघ...

अस्पष्ट..

वर्तमानाची.

~योगेश

इथेच आहे कान्हा

अजुन हलती वाऱ्यावरती वेळुची बेटे
अजुन घुमते शीळ अवचित कानावरती येते
सत्य असो वा भास मनाचा , स्वप्न असो वा भाव जनांचा
अजुन येथे मुरली वाजते , इथेच आहे कान्हा सांगते
 ... इथेच आहे कान्हा ॥१॥

अजुन पुजल्या जाती येथे मातेसमान गाई
नैवेद्याचा घास भक्तीने तीला भरविला जाई
बिलगता तीज वासरु प्रेमाने , फुटतो तीलाही पान्हा
दिसतो इथेही  कान्हा ..
सत्य असो वा भास मनाचा , स्वप्न असो वा भाव जनांचा
अजुन येथे मुरली वाजते , इथेच आहे कान्हा सांगते
 ... इथेच आहे कान्हा ॥२॥

अजुन दिसती तान्हुल्यांत येथे , बाळकृष्णाच्या लीला
भुलले जाती अजुन येथे , तान्हुल्यांच्या हसण्याला
द्वापारातल्या कथा कलियुगात , आठवल्या जाती पुन्हा
दिसतो इथेही  कान्हा ...
सत्य असो वा भास मनाचा , स्वप्न असो वा भाव जनांचा
अजुन येथे मुरली वाजते , इथेच आहे कान्हा सांगते
 ... इथेच आहे कान्हा  ॥३॥

                        - योगेश भागवत

प्रेमळ धरणी , काय म्हणुनी , संतप्त इतकी झाली ?

(जपान मध्ये नुकताच भूकंप आणि त्सुनामीमुळे जो कहर झाला त्यावर आधारित काही ओळी)

प्रेमळ धरणी , काय म्हणुनी , संतप्त इतकी झाली ?
खवळला सागर , ग्रासले नगर , दैना अजुनी झाली.

प्रगती पथावर होतो आम्ही , कौतुक होते अम्हास याचे
काय खुपते मातेस अमुच्या , भान नव्हते अम्हास त्याचे
गुन्हा ठरवावे याला केवळ , चूक का इतकी मोठी झाली ?
प्रेमळ धरणी , काय म्हणुनी , संतप्त इतकी झाली ?

जीवन व्हावे सुखकर म्हणुनी , थोडासाच घातला होता घाव
ठाऊक जरी होते अम्हा , याचेच निसर्ग ऐसे नाव
निसर्गास वरदान म्हणावे , तर शापवाणी कैसी झाली ?
प्रेमळ धरणी , काय म्हणुनी , संतप्त इतकी झाली ?

पुराणात वर्णिले ज्याला , त्याच प्रलयाची हि का नांदी ?
पंचभूतांनी बनली सृष्टी , हि धरा तर त्याची फांदी
पंचभूतांहुनी श्रेष्ठ झालो , ऐसी तुलना तरी कैसी झाली ?
प्रेमळ धरणी , काय म्हणुनी , संतप्त इतकी झाली ?

~योगेश

गल्ली to दिल्ली ( गट्ट्याकाव्य )

काल परवापर्यंत आमच्या गल्लीत प्रसिद्ध असणारा गट्ट्या आज online भेटला.
गट्ट्या ने डिग्री मिळवून मिळवून सर्व विद्यापीठांना त्राही माम करून सोडले होते हे आपल्याला माहित असेलच. नसल्यास येथे सदर वृत्तांत वाचावा.
http://mazilekhani.blogspot.com/2010/05/blog-post.html

तर गटटया दिल्लीत आहे असे कळताच वियोगला गट्ट्याच्या तोडीचे काव्य लगेचच स्फुरले.


आधी  नासाविली  गल्ली  ,मग  देखियेली  दिल्ली
ठेविली  पक्ष्यांत  जणू ,  कुणी  माठ  बिल्ली
हो  हो  हो
आधी  नासाविली  गल्ली  ,मग  देखियेली  दिल्ली

मोठी  रचली  आहे  तिजोरी ,
त्यात  भरल्या  आहेत  विजारी ,
परी ..सापडेना  त्याला  कधी  किल्ली
हो  हो  हो
आधी  नासाविली  गल्ली  ,मग  देखियेली  दिल्ली

खाई रोज  रोज  हा  अंडा ,
हाती  घेवूनी  उभा हा  दंडा ,
परी  सापडेना  त्याला  कधी  गिल्ली
हो  हो  हो
आधी  नासाविली  गल्ली  ,मग  देखियेली  दिल्ली

अचानक  सापडली  त्यास  गिल्ली ,
गिल्लीखालीच  हो  होती  किल्ली ,
परी  वाकताच  नाडीची.. गाठ झाली  ढिल्ली
हो  हो  हो
आधी  नासाविली  गल्ली  ,मग  देखियेली  दिल्ली

~वियोग

काळजी ( भाग २)

मागील भागात आपण वाचले - 
-------------------------------------------------------------------------
"किसनाच्या मुलीचे लग्न जवळ येऊन ठेपले आहे आणि त्यासाठी त्याची पैश्यांची जुळवाजुळव सुरु आहे. आज बाबासाहेबांच्या वाड्यावर फुटणारी भिशी उचलायचा त्याचा बेत आहे. संध्याकाळी बबन त्याला घेवून थोडे लवकरच बाबासाहेबांच्या वाड्यावर येतो आणि भिशी उचलण्यासंबधी  बोलणी करतो. सगळी मंडळी जमल्यावर बाबु तिथे दारू पिवून येतो. बाबासाहेब त्याला पुढच्या वर्षी काढून टाकायचे ठरवतात. भिशीच्या बोलीला सुरुवात होते आणि हळू हळू बोली उतरायला लागते. किसना विचारात पडतो तेव्हा बाबासाहेब त्याला पुढील बोली लावण्यासंबधी विचारतात."
------------आता पुढे
-------------------------------------------------------------------------

"हां पाटील उचलायची तर होती पर हे निम्म्याला निम्मं व्याज व्हायला बसलय...परवडायचं तरी कसं? "

"बघ मग.. बाब्या तयार आहेच बसलेला. पुन्हा तुझ्या लेकीचं लग्न. कोण द्यायचं रे हात उसनं तुला. आजकाल लायसन शिवाय सावकारी राहीली नाही बाबा. आणि काही लिहुन द्यायचं पैश्य़ाच्या बदल्यात म्हणजे आपल्या जीवावर येतय."

बबन्याच इतक्यात म्हणाला ," बाबासाहेब म्हणतात ते खरंय. किसनराव लावा पुढची बोली."

"बारा" त्याच्या तोंडुन जरा सावकाशच पुढचा आकडा निघाला.

"तुझं काय रे बाबु? " बाबासाहेबांनी बाबुला विचारलं.

"मला इचारलं व्हय. माझं अकरा."

किसनाला कसंतरीच झालं. बबन्यानं त्याच्य़ा खांद्यावर हात ठेवला. किसनानं एकवार त्याच्य़ाकडे पाहीलं आणि बाबुला म्हणाला ," बाबुराव , लेकीचं लगिन आहे राव माझ्या. लई नड आलिय. एवढी भिशी मिळाली तर बस्ता तरी उरकल या हप्त्यात. तेवढं या महिन्यात मला उचलु द्या. पुढच्या महिन्यात बघा तुम्ही उचला."

बाबु गडी तापलेलाच होता. आधिच हातभट्टीची फुल्ल ढोसुन आल्यामुळे त्याचे डोळे एकदम लाल जर्द झाले होते. " अरे बाबा किसना, माह्यावाला एक बैल गहाळ पडलाय बघ औताला. तेवढा त्याला बाजार दाखवुन नविन घ्यायचाय. नाहीतर काही कामच व्हायचं नाही बघ शेतीचं. आपलीबी ही एवढीच बोली. याच्यापुढे आपल्यातबी काही दम नाही.

बबन्या किसनाच्या कानात हळुच म्हणाला , "ह्ये प्येताड थकलय आता. टाका पुढची बोली आणि घे करुन एकदाची."

"असं म्हणतोस..." किसनाला जरा पटल्यासारखं झालं. तो म्हणाला "साडे दहा".

तराट झालेला बाबु कुठे गप्प बसतोय. तो लगेच म्हणाला " दहा".

किसना कळवळला. म्हणाला " बाबु..आरं बैलाचं काय घेउन बसलाईसा. पाहीजे तर माझा बैल तुझ्याकडे पाठवतो औताला. तेवढं घे बाबा सांभाळुन."

"जमणार नाही. पुन्हा तु हवा तेव्हा बैल द्यायचा नाहीस. आज हे काम ..उद्या ते काम असा म्हणत राहशील.. आणि माझी जमिन राहील बाबा तशीच. नेमका माझ्याच कामाच्या टाईमाला तु बैल घेऊन जायला लागशील तर कसं व्हईल."

"माझा शब्द राहीला बाबु. मी काय कुणाला फसवणारा माणुस नाही"

"जमणार नाही . पार कागद करुन दिलास तरीबी जमणार नाही. "

इतका वेळ शांत असलेल्या किसनाच्या डोक्यात तिडीक गेली. तिरमिरतच तो उठला. "नाही भीशी तर नाही. आयला हे निम्म्याच्या वर व्याज भरुन भीशी उचलावी लागतीय. माझा मी करीन काही बाही...नाहीतर ठेविन तोपतोर पोरीला घरीच."

बबन्या लगेच उठला आणि जात असलेल्या किसनाचा हात धरला. बाबासाहेब स्वतः खुर्चीतुन उठुन आले. " किसनराव..अहो किती चिडायचं. त्यो बाबु प्येताड ये. त्याला काय कळतय. त्याला घेऊ सांभाळुन. त्ये प्यालय म्हणुन त्याला काही कळेना झालय."

"अहो बाबासाहेब..चोविस हजाराची भिशी दहात घ्यायची म्हणजे चौदा व्याज भरायचं. "

"करावं लागतं बाबा अडीनडीला. कुठे जमिन नी घर लिहुन देण्यापरीस तर बरच हाय ना. आणि परत आपल्या भिशीत एखादा हप्ता कधी लेट झाला तरी कोणाला काय बोललो आहे का आपण? नाही. "

त्यांनी किसनाचा हात धरुन त्याला पुन्हा खाली बसवलं आणि ते बाबुकडे वळले. "बाब्या...तुला काय रोग आला रे? भीशी उचलुन तु दारुच पिणार हाईस आणि इथुन मागे कवा तु शेती करुन बोंब पाडली ती आता पाडणार हाईस? त्या बिचाऱ्याच्या पोरीचं लगिन हाये. त्याला आपुनी मदत करायची की आडवं लावुन धरायचं?

इतकी तुला हुक्की आली असलच शेतीची तर त्याचा बैल लिहुन घे . काय तुला वापरायचा असल महिना ...सहा महिना तो वापर. आणि ही भीशी सुद्धा सोडुन दे."

"मी आपल्यापुढे काय बोलणार पाटील?" बाबु नशेतच लाचारासारखं हसला.

बाबासाहेब किसनाला " दहाला करुन टाका तुम्ही फायनल" असं म्हणत त्यानी पेटीतून दहा हजार काढुन त्याच्या हातात दिले.

"तुमचे लई उपकार झाले बघा बाबासाहेब. गरीबाला तुमच्याशिवाय वाली नाही बघा या गावात" बबन्या हात जोडत म्हणाला.

भिशी फुटली तशी सगळी मंडळी घराकडे पांगली. गाव एकदम सामसुम झाला. किसनाला घरी सोडुन बबन्या नेहमीच्या वाटेने न जाता आडवाटेने पुन्हा सडकेला आला आणि तालुक्याच्या दिशेने चालु लागला. तिथुन मैल -दोन मैल चालत गेल्यावर नविनच ढाबा उघडला होता. बाबासाहेबांची मोटर सायकल बाहेर दारातच उभी होती. एका खाटेवर तकियाला टेकुन बाबासाहेब बसलेलेच होते. बबन्याही त्यांच्या पुढे जाऊन बसला. तिखट जाळ लाल लाल मटणाचं ताट समोर आलं. बाटल्यांची झाकणं उघडली गेली. इतक्यात दुरुन बाबु पवार झोकांड्या खात येताना दिसला.

" आज मान यांचा बाबासाहेब. एखादी बाटली जास्त पाजा..नाहीतर पुन्हा बरळायचं गावात जाऊन." बबन्या बाटली ग्लासात रिकामी करत म्हणाला.

"अगदी खरं बोलला बघा. अहो ते काय आणि तुम्ही काय? आमच्या शब्दाबाहेर थोडीच हैत? आजच्या सारखीच कामं करा. असं दहा हजाराला चौदा चौदा हजार व्याज देणारं गिऱ्हाईक शोधुन आणा आणि रोज म्हटलं तरी पार्ट्या झोडा."

जोरजोरात हसतच ताटातल्या मटणाचा फन्ना उडु लागला. रिकाम्या बाटल्या बाजुला पडु लागल्या. बाबु तर थोड्यातच तिथच तराट होऊन आडवा पडला होता. त्याच वेळी किसना घरातच या कुशीवरुन त्या कुशीवर होत होता. बस्त्याची तर सोय झाली आणि आता लग्नाची कशी होईल याच काळजीत बिचारा तळमळत होता.

-योगेश भागवत.

काळजी (भाग १)

काळजी.

--------------------

चटका देणारं उन कमी होऊन दिवस कलायला झाला तसंतसं किसनाचं चित्त अजुनच थाऱ्यावर राहीनासं झालं. मघापासुन लिंबाच्या झाडाखाली बसलेला किसना दिवस मावळायला रग्गड दोन तास उशीर असला तरी उठला. खांद्यावरचं फडकं डोक्याला गुंडाळत तसाच शेजारच्या खोपटात शिरला. कोपऱ्यातला विळा उचलुन जसा आत गेला तसाच वाकुन बाहेर आला. झाडाखाली ठेवलेल्या माठातुन तांब्याभर पाणी घेतलं. दोनचार चुळा भरुन लांब पिचकारी मारली आणि उरलेलं पाणी घटघट संपवुन थेट रानाकडे जायला निघाला.

"कुठं चाललास रे बाबा येळमाळचं? " गोठ्याशेजारीच सावलीत बसलेली म्हातारी म्हणाली.

"येतो जरा घास कापुन" तिच्याकडे न बघतच तो पुढे निघाला.

म्हातारीने पुन्हा डोळ्यांची मिचमिच करत गुडघ्यात तोंड घातलं आणि तशीच बसुन राहीली.

हौसा आणि मंगला अजुन बाजारातुन घरी परतायला उशीर होता. त्यामुळे आज त्यांच्या सोबतीविनाच तो रानात शिरला. विहीरीकडेने दोन चार तुकड्यांत उगीच हिरवं गवत उगवलं होतं. तो त्यातच खाली बसुन भरभर गवत कापु लागला. सराईतासारखं तो दोन पायावर हळुहळू पुढे सरकु लागला तसतसं त्याच्या शेजारी गवताचा ढीग होऊ लागला. हात सरसर चालत होते पण त्याचं मन दुसरीकडेच गुंतलं होतं.

आता मोजुन महिना राहीला होता मंगलाच्या लग्नाला. कालपरवाची शेंबडी पोर चांगली दहावी पास होऊन वर्षभर घरीच होती आणि अचानक सोन्यासारखं स्थळ आयतंच चालुन आलं होतं. मुलगा शेजारच्याच गावात राहणारा होता. चांगली पाच-सहा एकर शेती, चार-पाच म्हशी. अधुनमधुन शेतीचा सीझन नसतान तो तसा मुंबईलासुद्धा कामासाठी जात होता. हौसाचं फारच चाललं होतं ...नोकरीवाला शोधा ...नोकरीवाला शोधा म्हणुन. पण आता दहावीपास पोरीला नोकरीवालं स्थळ यायचं तरी कुठुन ?

किसनाने स्वतःचीच समजुत काढली.

तीन-चार गुरांना पुरेल एवढं गवत कापुन पडलं होतं. त्याने ते सगळं गोळा करुन मुटकुळीत उचललं आणि सरळ घरापुढच्या गोठ्यात आला. म्हातारीने एकदा मान वर करुन मिचमिच्या डोळ्यांनी आवाजाच्या दिशेने पाहीलं आणि पुन्हा गुडघ्यात मान घालुन बसुन राहीली.

एव्हाना हौसा आणि मंगला बाजारातुन घरी आल्या होत्या. बाबु जवळच अंगणात एकटाच गोट्या खेळत बसला होता. किसना गुरांना खायला घालुन पुन्हा लिंबाखाली येऊन बसला.

"या हप्त्यात लग्नाचा बस्ता बांधुन घ्यावा म्हणतोय. आता महिन्यावरच आलय लगिन."

हौसाने आतुन बाहेर येत विचारलं ," पैश्याची जुळवाजुळव झाली का समदी?"

"व्हईल हळुहळु. मंडपाची , वाजंत्र्याची सुपारी दिलीय आधीच. बस्ता तेवढा उरकुन घ्यावा म्हणतोय"

"बघा आता तुमच्या सोईवर. मी बाईमाणुस काय सांगणार?"

हौसा जशी बाहेर आली तशीच आत गेली.

आज रात्री बाबासाहेब पाटलांंच्या वाड्यावर भिशी फुटायची होती. काय चोविस-पंचविस हजाराची भिशी जेवढ्यात पडेल तेवढ्यात उचलावी असं बऱ्याच दिवसापासुन किसनानं ठरवलं होतं. त्याचपाई सकाळपासुन त्याचं चित्त थाऱ्यावर नव्हतं . हळूहळू अंधार पडला आणि हौसानं त्याच्यापुढे गरमगरम भाकरीचं ताट आणुन ठेवलं. जेमतेम अर्धी भाकर खाल्ली आणि तसाच हात धुवु लागला. हात धुवायला आणि बाहेरुन आवाज यायला एकच गाठ पडली.

"किसनराव ..ओ किसनराव. आज यायचं नाही का म्हणलं वाड्यावर. आठ वाजत आले की राव." बबन्या बाहेर वाटेवरच उभा राहुन ओरडत होता.

मळका पायजमा, कुर्ता आणि तशीच मळकी टोपी घालुन तो त्याची वाट बघत उभा होता.

"हे काय निघालो लगेच." असे म्हणून त्याने तांब्या खाली ठेवला. "येतो गं" म्हणुन तसंच खांद्यावरचं फडकं डोक्याभोवती गुंडाळून तो बबनसोबत निघाला. कच्ची पायवाट पकडुन ते थोड्याच वेळात डांबरी सडकेला येऊन मिळाले आणि तशीच वाट पकडुन पुढे चालत राहीले.

बाबासाहेबांचा वाडा दुरुनच नजरेत भरत होता. घराचं नाव नुसतं चमचम करत होतं. हे दोघेही तिथे येऊन पोहचले. ऐसपैस पडवीतच बाबासाहेब सुपारी कातरत बसले होते.

"बसा किसनराव. बस की बबन्या." सुपारी कातरतच ते म्हणाले. कातरलेली सुपारी त्यांनी दोघांच्यापुढे केली. त्यांनी ती थोडी थोडी सुपारी उचलुन तोंडात टाकली आणि बाबासाहेबांनी त्यांचा पानसुपारीचा डबा बंद करुन बाजुला ठेवला. दोनचार क्षण असेच शांततेत गेले आणि त्यांनीच विचारलं.

"किसनराव, लेकीच्या लग्नाची तयारी कुठवर आली?"

"ही काय सुरुच आहे अजुन."

"काय मदत बिदत लागली तर मागा म्हणलं आमच्याकडे. आमच्याच लेकीचं लगिन असल्यासारखं आहे."

"त्यासाठीच साहेब आज जरा लवकर आलोय." बबन्या मध्येच म्हणाला.

"लवकर कशापाई?"

"काय तेवढी भिशी आज किसनाला उचलु द्या. आल्या सरशी त्याच्याभी लेकीचं लगिन होऊन जाईल".

"मग आम्ही कवा नाही म्हणतोय. आता येऊ दे की समद्यांना. मग बघु कितीला फुटते भिशी. जी काय नियमाप्रमाणे फुटल ती तर द्यावीच लागल की नाही?"

किसनाअगोदर बबन्यानेच दोन हात जोडुन "तुमचीच कृपा पाटील" असे म्हणल्यासारखे केले.

हळूहळू पडवीत एक एक माणुस येऊ लागलं तसतशी पडवी भरु लागली. दहा बारा डोकी जमल्यावर बबन्याच म्हणाला, "पाटील आता होऊन जाउ द्या की सुरु. आमचं किसनराव ताटकाळल्यात की कवापासुन". किसना बळच कसंनुसं हसला. इतक्यात तिकडे धडपडत बाबु पवार येऊन दाखल झाला. गडी नुसता तराट झाला होता. तोंडाचा तर दुरपर्यंत वास येत होता.

"च्या मायला या बाब्याच्या..चोविस तास नशेतच फिरतय गावभर. हा ईकडं आल्यावर आमची पोरंबाळं, बयामाणसं घपाघप ओकायला लागतात. याला पुढल्या वर्षीपासनं साफ कटाप करुन टाकु. " बाबासाहेब तिरमिरीतच बोलले.

बाबुवर तर त्याचा काहीच परीणाम झाला नाही. तो तिथेच झोकांड्या खात एका खांबाचा आधार घेऊन खाली बसला. हातात वही पेन घेऊन थोडे फार मागचे हिशेब बघुन बाबासाहेबानी बोली सुरु करण्यास संमती दिली, " आपली चोविस हजाराची भिशी या महिन्याची . कोण लावतय मग पहिली बोली?"

बाबासाहेबांनी असं बोलल्याबोलल्याच पहिला आकडा आला बाविस हजाराचा. किसनाला तर नड होतीच. चोविस ला तीन हजार काही जास्त व्याज नाही असा विचार करुन त्याने आकडा सांगितला, " एकविस हजार".

इतक्यात अजुन एक जणाने पुढचा आकडा सांगितला , "साडे वीस".

किसना काही बोलणार इतक्यात बाबु पवाराने अचानक झोपेतुन जागे झाल्यासारखा मध्येच आवाज दिला, "अठरा हजार".

किसनाने एकदा बबन्याकडे पाहीलं ...बाबासाहेबांकडे पाहीलं आणि म्हणाला "साडे सतरा"

पलिकडुन अजून एक आवाज आला , "सतरा"

बाबु पवार तयार होताच.. त्याने पुढचा आकडा सांगितला ," सोळा".

दोन मिनिटं शांततेत गेली. बाबासाहेब विचारु लागले " हा आकडा फायनल समजायचा का? "

किसनाने बबन्याकडे पाहीलं. बबन्याने डोळ्यानेच त्याला खुण केली. त्याने मनात विचार केला 'चोविसला आठ हजार व्याज म्हणजे इतकंही काही वाईट नाही.' इतक्यात कुणीतरी मध्येच पिन सोडली " पंधरा".

कोण बोललं तिकडे किसना बघणारच इतक्यात खांबाला टेकुन बसलेला बाबु पुन्हा बोलला " चौदा"

किसनाने पुन्हा एकदा मनाशीच गणित जुळवले आणि म्हणाला " तेरा पाचशे"

बाबु ..."बारा पाचशे"

आता मात्र किसनाला प्रश्न पडला. हे तर निम्म्याला निम्म व्याज झालं होतं. इतक्यात बाबासाहेब म्हणाले " आज काही मजा येत नाही राव बोलीला. काय इन मिन दोन तिन टाळकीच लागलीत आवाज द्यायला. किसना तुला रे काय झालं आता .आज भिशी उचलायची म्हणत होता नव्ह."

--------------------------------------------------------

क्रमश:

सल्ला

                            विजय रात्रीच्या वेळी निघाला होता. गाव अजून दूर होते. झपाझप झपाझप पाऊले पडत होती ... जणू काही जमिनीवरून नुकताच कात टाकलेला साप जात होता. किर्र रात्र, आवाज केल्याशिवाय ऐकू येणार नव्हता अशी वेळ. कदाचित याचीच भीती पाउलांना होती म्हणून मध्ये मध्ये पाला पाचोळा उडवून साथीचा दिलासा स्वतालाच देत होती. विजयाला काही सुचत नव्हते,  कुणी तरी त्याचा पाठलाग करत aahe असे त्याला निघाल्या पासून वाटत होते. मागे वळून बघायची भीती वाटत होती, म्हणून शबनम मध्ये असलेला आरसा मध्ये मध्ये समोर घेऊन मागे कुणी आहे का हे बघायचा.

                            एवढ्या कडकाच्या थंडीत पण त्याला घाम घाम फुटला. मनाच्या कल्पनेची शक्ती शरीराच्या शक्ती पेक्षा कैक पतीने जास्त असल्याचा हाच एक पुरावा होता. तो जितका जोरात चालत होता तितकेच मन मात्र गावी पोचून कधी एकदा शरीर येते आणि ते झोपते असे झाले होते. वेळ पुढे जात होती, पाला पाचोळा पण साथ देई नासा झाला. पावला मध्ये आता मातीची ढेकळ लागत होती आणि फुटत होती. क्षण भर त्याला फाटत आहेय का फुटत आहे हेच कला नव्हते. त्याचा वेग यामुळे मंदावला. कधी पासून तो याच संधीची वाट बघत होता. विजयाला एका आवाजाचा भास झाला. त्याने आरसा उचलला आणि प्रयत्न केला मागे काही आहे का बघण्याचा..... आरशात बघितले तर मागे त्याला ओलसर काही तरी दिसले. त्याला धडकीच भरली. रडावेसे वाटत होते पण, वय आणि विजन शांतता ते होऊ देत नव्हते. त्याने रुमाल काढला आणि चेरा पुसला. आता मात्र आरशात स्पष्ट मागचे दिसायला लागले. मागे तेव्हा तरी काहीच नव्हते. रुमाल मात्र ओलाचिंब झाला होता. ढेकळ पण संपली होती. पुन्हा एकदा त्याला वेग सापडला.

                               अंधाराने आता पूर्ण काळी घोंगडी पांघरली. विजयाचा धीर सुटायला लागला. त्याने ठरवले कुठेतरी विसावा घ्यावा. तो योग्य जागेची वाट बघत जात होता. तेवढ्यात एक वटवाघूळ ओरडत जवळून गेले. ढास !!! त्याला यमदूत बघून गेल्याच भास झाला. मागे न बघतच त्याला लक्षात आता वटवाघूळ काहीतरी दिसले नि ते जमिनीवर पडले. त्याला पहिल्यांदा वटवाघूळ सरळ आडवे झालेले दिसले. आता मात्र विजयची नजर वायू वेगाने आधार शोधायला लागली. भुकेल्याला आणि भीतीला देवाने तीक्ष्ण कानांचे वरदान दिलेले असते असे म्हणतात. लांब कुठे तरी कुत्रे भून्क्लेले त्याने ऐकले आणि तो जवळ पास पळतच निघाला. त्याला कुत्राची पण भीती या वेळी छोटी वाटत होती 

                              हळू हळू कुत्र्याचा आवाज जवळ आला. या आवाजामुळे त्याला जिवंत असल्या सारखे वाटले. इतर वेळेला मार्ग बदलणारा विजय आज कुत्र्याच्या दिशेने जात असलेला बघून, कदाचित तो श्वान भुंकत नसून हसत आहे असेच नियतीला वाटले असेल. आज विजयची खात्री पटली माणूस हा प्राणीच आहे. संगत नसेल तर आयुष्याची पंचापाक्वन्नाची पंगत पण उकीरड्या सारखी वाटते. तिथे एक मंदिरासारखे दिसले. विजयाला आता त्या श्वानात साक्षात गुरु भेटल्याचा आनंद झाला नि भीती पळून गेली.

                                 तो पायऱ्या चढून मंदिराच्या आवारात गेला आणि पहुडला. पायांची यंत्रे थांबल्याने त्याचा डोळा हळू हळू लागायला लागला आणि तेवढ्यात ........... त्याला कुत्र्याची आर्त किंकाळी ऐकू आली आणि तो घाबरून उतला आणि त्या कुत्र्याच्या दिशेने पाळला पण मंदिराची शेवटची पायरी ओलांडायचे धाडस त्याच्या मध्ये नव्हते. ते कुत्रे केविळवाणे आवाज काढत मरता मरता विजय कडे बघत शेवटचे ओरडले. आता मात्र विजयाचा ताबा गेला आणि तो ढसाढसा रडायला लागला. त्या अंधाऱ्या जगात कुत्रा क्षणभर नाते निभावून गेला. विजय थरथर कापायला लागला आणि तो गाभाऱ्याच्या दिशेने पळाला. तो दार उघडणार तोच दारानेच वाऱ्याच्या मदतीने त्याला वाट दिली. तो धापा टाकत आत एका दगडावर आपटला आणि तिथे एक पाटी दिसली - ' हि जागा नियोजित दशक्रियाविधीकरता राखीव आहे. तरी याचा वापर विश्रामाकरता करू नये. ' विजयचे डोळे भिरभिरायला लागले आणि त्याला अजून एक पाटी दिसली. - 'सल्ला ऐकला असता तर .........' आणि तर शब्दातील र ची रेघ फरफटत खालपर्यंत आली होती. जणू कोणी मरणप्राय वेदनेने सांगत होते - ''सल्ला ऐकला असता तर ......... '.  त्याला त्याचा बोध झाला नाही पण त्याने तो बाधला. त्याने ठरविले कि इथून पळायचे.

                                     तो जोरात सुटला, चालत म्हणा किंवा पळत म्हणा. त्याला लहानपणापासून जेवढी स्तोत्रे येत होती तेवढी तो मोठ्याने म्हणत निघाला. पहिल्यांदा त्याला बरे वाटले, पण नंतर तो स्वताच्याच आवाजाला घाबरायला लागला. अजून अंधार गुडूप होतेच. त्याच्या वेगामुळे त्याला गावाकडे जाण्यापेक्षा जणू गावच इकडे येत येत असल्याचा भास होत होता. जसे पाय हवेत आहेत नि जमीन जोरात मागे सरकती आहे. एवढ्या वेळच्या अथक भीतीपोटी तो दमला होता शरीराने पण आणि मनाने तर जास्तच.

                                    त्या डोळ्यावर झापड होती. माणसाला जेव्हा अशी झापड येते, तेव्हा अनुभव मात्र डोळ्या समोर नंगा नाच करत असतो. त्याला कळलेच नाही तो कधी झोपला आणि त्याने डोळे उघडले तेव्हा त्यांनी बायको त्याच्या डोक्यावरची दुधाची पट्टी बदलत होती. ती म्हणाली - 'धनी एवढ्या तापत कशाला यायचे. कुठे तरी आराम करायचा'.  त्याने तापतच सगळा अनुभव तिला सांगितला पण त्या अर्धवट पाटी बद्दल तो काही नाही बोलला. राहून राहून त्याच्या नजरे समोर ''सल्ला ऐकला असता तर .........' हीच अक्षरे पुन्हा पुन्हा दिसत होती. आता बायकोला ऐकून घाम फुटला. तिने प्रेमाने धन्याला भाळी चुंबन दिले आणि  म्हणाली त्यापेक्षा माझा सकाळीच येण्याचा 'सल्ला ऐकला असता तर ..........'. आणि पुन्हा विजयाला  भोवळ आली.

============================================
Vijay Albal

खजिना (भाग ९) - शेवट

(Please don't read if you haven't read earlier 8 parts.)

       आता फक्त खजिना शोधणं एवढच बाकी राहीलं होतं. त्याच्या मार्गातला काटा तर संपल्यातच जमा होता. तो त्या सापाला दोरीसारखं गळ्यात अडकवुन तसाच पळत जिन्याकडे आला. ही बातमी कधी एकदा निशाला सांगतो असे त्याला झालं होतं. अगदी धावतच तो जिना चढायला लागला. निशा त्याच्याकडे वेड्यासारखी बघत अगदी पहिल्याच पायरीवर उभी होती.कुमार दाणदाण जिने चढत तिच्य़ा जवळच्या पायरीपर्यंत आला आणि "धडाड........." असा मोठा आवाज शांतता उध्वस्त करत गेला. निशाला फक्त धुळीचा लोट दिसला.

       त्या खचलेल्या पायऱ्यांनीच घात केला होता. आधिच मोडकळीला आलेल्या पायऱ्यांनी त्याच्या धावत चढण्याने नेमक त्याच वेळी जीव टाकला होता. तो अवजड दगडी जिना त्याच्यासकट धाडधाड कोसळला. तो त्या दगडांखाली पुरता चिरडला गेला. तिच्या हाकेला साद न आल्यामुळे तीचं तर अवसानच गळुन पडलं. ती धुळ हळुहळु खाली बसली तसं तिच्य़ासमोरचं चित्र स्पष्ट दिसु लागलं. तिची शेवटची आशा असलेला कुमार दगडाच्या जिन्याखाली ठेचुन अस्ताव्यस्त पडला होता. ती सावकाश त्या उरलेल्या एकाच पायरीवरुन मागे फिरली. नकळतच तिची पावलं तिच्या खोलीकडे वळाली. तो छिन्न विछिन्न देह तिच्या नजरेसमोरुन जात नव्हता. टेबलवर पडलेली पर्स उघडुन तिने मोबाईल काढला. नंबर दाबुन तिने फोन कानाला लावला.

"हॅलो बादशहा...मी निशा बोलतेय"

"हॅलो मेरी जान. सब कुछ ठीक ना. इस टाईम कायको फोन किया. त्याला शक येईल ना" पलीकडुन आवाज आला.

"सगळा खेळ खल्लास झालाय...हो ..अपघातच झालाय. इतका वेळ खर्चुन आपल्याला काहीच मिळालं नाही.

अं...नाही नाही. खजिन्यापर्यंत तर पोहचलोच नाही अजुन.

काय? आजची रात्र प्रयत्न करु म्हणतोस?

पण लगेच निघ रे मग.

इथे मुर्दाघरात मी जास्त वेळ एकटी नाही राहु शकत.

नाही नाही...फक्त आजची रात्रच. उद्या सकाळी बोंबाबोंब होणार आणि मग संपलच सगळं."

"आलोच मी दोन तासात. बाय." पलीकडुन फोन कट झाला.

       निशाने फोन ठेवला. तळघरात आता कसं उतरायचं आणि तो खजिना नेमका शोधायचा तरी कुठे..हेच विचारचक्र तिच्या डोक्यात सुरु होतं. तळघरातल्या नागाची तर आता काहीच भिती उरली नव्हती. पण या नादातच तिच्य़ा पायाजवळ सळसळ करत आलेली नागिण तीला दिसलीच नाही.

मघापासुन सगळं घडलंच इतक्या अचानक होतं की........ निर्मलाबाईंनी बऱ्याच वेळापुर्वी मानवी देह सोडलाय हे ती विसरुनच गेली होती.

********************************

समाप्त

-योगेश भागवत.

खजिना (भाग ८ ) - कौल

       कुमार आता सर्व पायऱ्या उतरुन तळघरात पोहचला होता. त्याने त्याच्या हातातलं बोचकं खाली ठेवलं. निशा सुद्धा त्याच्या मागे येऊन त्याला बिलगुन उभि राहीली.तीच्य़ा छातीतली धडधड त्याला स्पष्ट ऐकु येत होती. त्या कुबड वासात जास्त वेळ थांबणं त्याला शक्य नव्हतं . त्यानं खाली वाकुन पोत्याचं तोंड सोडलं. चारही पाय आणी तोंड करकचुन बांधलेल्या मुंगुसाला त्याने बाहेर काढलं. मुंगुसाला बंधनातुन मोकळं करुन तो पुन्हा जिना चढुन वर जायला लागला. निशा तर फक्त भारल्यासारखी त्याच्या मागे चालत होती.

       कुमारने कपाळावरचा घाम एकदा निथळला आणि तो खुर्चीत बसला. एक मोठं काम केल्यानंतरचा थकवा त्याच्या चेहऱ्यावर स्पष्ट जाणवत होता. निर्मलाबाईंच्या धडपडीने त्याची तंद्री अचानक तुटली आणि तो त्यांच्या खोलीकडे पळाला. निशाने तर जाणुनबुजुन तिकडे दुर्लक्ष केलं. ती तशीच बसुन राहीली. निर्मलाबाईंची शेवटची धडपड चालु होती. त्यांना श्वास घेणं सुद्धा जड झालं होतं. त्यांना तशा अवस्थेत बघुन कुमारचा द्वेष अजुनच उफाळुन आला.

"मर म्हातारे आता तु....मला प्रॉपर्टी देत नाहीस काय़? तुला काय वाटलं..मी काय हातावर हात धरुन बसेन? इथे खजिना आहे हे काय मला माहीत नाही.आता मी बघतोच इथला खजिना कसा सापडत नाही ते."

तो त्यांच्या कानाजवळ जाऊन मोठ्याने ओरडत होता. तो कसल्यातरी अनामिक शक्तीने भारल्यागत झाला होता. 

"म्हातारे माझं नुकसान करतेस होय? बघतोच आता तु कशी जगतेस ते" त्याच्या या आरडाओरड्यात निर्मलाबाईंच्या ह्रुदयाची धडपड कधी थांबली हे त्याला कळाले ही नाही. 

       जेव्हा त्या त्याचे ओरडणे ऐकायच्य़ा पलीकडे गेल्या आहेत हे त्याला कळालं तेव्हा , " निशा....... ए निशा, कौल लागला बघ. गेली एकदाची म्हातारी. आता तीचा तो थेरडा..साप बनुन बसलेला आहे ना..तो सुद्धा मरणार आता. अगदी शंभर टक्के मरणार. आता खजिना आपल्याला मिळणारच.. माझी खात्रीच आहे."

       तो धावतच तळघराकडे जाणाऱ्या जिन्याकडे पोहचला. दाणदाण पायऱ्या उतरतच तो तळघरात उतरला. अंधारातच त्याने चाचपडायला सुरवात केली. त्या भयाण अंधारात मुंगुसाचं गार शरीर त्याच्या हाताला लागलं. जराही न बिचकता तो त्याच जोमाने चाचपडत राहीला आणि त्याच्या हाताला तो गिळगिळीत स्पर्श झाला. तोच गार स्पर्श...दोन तिन दिवसांपुर्वी झालेला. पण निपचित पडलेला. कुमार तर हर्षवायुने वेडा व्हायचाच बाकी राहीला.

क्रमशः

(पुढील भाग - शेवट )

खजिना (भाग ७ ) - खजिन्याचा इतिहास

       वाड्यातल्या तळघरात त्याच्या आजोबांनी खजिना लपवला आहे अशी कुणकुण त्याने लहानपणापासुनच ऐकली होती. आजोबांनी त्यांच्या नंतरच्या काळात सावकारकी करुन बरीचसा पैसा, सोनं-नाणं जमवुन ठेवलं होतं. पण ते कुठे आहे हे कधिच कुणला सापडलं नव्हतं. शेवटी ते रहस्य आजोबांबरोबरच अचानक संपलं.

       कुमार लहान असताना त्याचे वडील तळघरात सारखं काही तरी शोधायचे हे त्याला कळायचं...पण काय शोधायचे हे त्याला कळत नव्हतं. त्याला फक्त तळघरातुन त्यांच्या गड्याने त्याच्या वडीलांचं शरीर उचलुन बाहेर आणलेलं आठवत होतं...आणि आठवत होता तो त्यांच्या तोंडातुन गळ्यावर ओघळणारा फेस.

       

        त्यांना नागाने दंश केला होता हे त्याला बराच मोठा झाल्यावर कळालं. पुढे पुढे तर त्याचे आजोबा नाग होऊन तळघरात लपलेत अशी कुणकुण सुद्धा त्याला ऐकु येऊ लागली. तो साधारण बारा-तेरा वर्षाचा असताना अशीच अजुन ऐक पाहीलेली घटना त्याच्या मनात घट्ट चिकटुन बसलेली होती. त्यांच्या गड्याचा देहसुद्धा त्याच्या वडीलांसारखाच तळघरातुन उचलुन आणला होता आणि त्याच्या तोंडातुन सुद्धा ओघळत होता तसाच फेस. तो नोकर सुद्धा खजिना शोधायचाच प्रयत्न करत होता हे त्याला आजीकडुन समजलं. तेव्हापासुन त्याने खजिन्याचं जे नाव टाकलं ते अगदी आता वाड्यात परत येईपर्यंत.

       पण आता पैश्याची अडचण तर आली होतीच आणि निशाला गप्पा-गप्पांतुन सांगितलेल्य़ा गोष्टींनी तिच्या मनावर फार विलक्षण परिणाम झाला होता. तीने त्याला तळघरात जायला एका परीने भागच पाडलं होतं. दोघे दबकत दबकत दोनच दिवसांपुर्वी आत उतरले होते. तिकडे जाऊन टॉर्चच्या प्रकाशात त्यांनी सगळीकडे पाहणी केली होती. कुठे कुठे उकरल्याच्य़ा खुणा तशाच टिकुन होत्य़ा. कुदळ-फावडं, घमेलं सगळं सामान तिथेच अस्ताव्यस्त पडलं होतं. कुबट अंधाऱ्या खोलीत गुदमरुन मरतो की काय असं वाटत असतानाच त्याच्या पायावरुन एक थंडगार स्पर्श वळवळत गेला आणि एकच शिरशिरी त्याच्या मस्तकापर्यंत गेली. ज्या स्थितीत आहे त्याच स्थितीत तो बाहेर पळाला होता.

       आपली काही आता आत जायची छाती नाही असं त्याने निशाला निक्षुन पुन्हा पुन्हा सांगीतले होतं आणि दुसऱ्याच दिवशी तीने त्याला उपाय सुचवला होता. आज तर ती तो उपाय घेवुनच आली होती.

क्रमशः

(पुढील भाग - कौल )

खजिना (भाग ६) - खजिना

"आता आपल्या हातात फक्त एकच गोष्ट आहे. तळघरातला खजाना. आता त्यावरच लक्ष केंद्रीत करायला हवंय.

"अरे पण तो तरी खरा आहे का? की तो सुद्धा तुझ्या प्रॉपर्टीसारखीच हुल?" निशाचा घाव त्याच्या वर्मावर लागला.

"आता आपल्याकडे दुसरा पर्याय तरी आहे का?" तो चिडून म्हणाला. " आपण दोघही पुरतं अडकलो आहोत..आणि आता इथे जर काही डबोलं निघालं तरच आपण वाचु शकु. थोडे पैसे एकदा हातात आले की त्या बापटाला थोडे चारुन प्रॉपर्टीचं काही करता येतं का ते सुद्धा पाहु."

थोडा वेळ तणाव तसाच टिकुन होता. शेवटी न राहवुन त्याने तिने आणलेलं बोचकं उचललं आणि तो तळघराकडे निघाला. अनिच्छेनेच निशासुद्धा त्याच्या मागे आली. बोचक्य़ातली वळवळ दोन क्षण थांबुन पुन्हा सुरु झाली. कुमार सावधपणे एक एक पायरी उतरुन तळघरात जाऊ लागला. 

"आई गं..." निशाच्य़ा तोंडून एक अस्पुट आवाज निघाला.

"का गं ? काय झालं?"

"काही नाही रे. हा तुमचा जुनाट जिना. याच्या दोन-तीन पायऱ्या खचल्यात इथे. पाय ठेवला आणि अगदी तोल गेल्यासारखच झालं. संभाळुन येत जा रे इथुन." 

तिच्या बोलण्याकडे दुर्लक्ष करुन तो तसाच उतरत राहीला. त्याच्या डोळ्यांत फक्त खजिना चमकत होता.

क्रमशः

(पुढील भाग - खजिन्याचा इतिहास )

खजिना (भाग ५) - निराशा

      त्यांच्या या वाक्याने कुमारला तर डोक्य़ावर कुऱ्हाडंच कोसळल्यासारखं झालं. तो काही प्रतिक्रिया देणार इतक्यात निशाचा आवाज त्याच्या कानावर पडला. आता फक्त तीच एक या जखमेवर फुंकर मारु शकेल या आशेने तो बाहेर आला. तो बाहेर जाताच निर्मलाबाई खिडकीतुन बाहेर पाहू लागल्या.अचानक त्यांना खोकल्याची उबळ सुरु झाली. कुमारने ऐकुनसुद्धा त्याकडे दुर्लक्ष केलं..

निशाच्या हातात एक छोटसंच दहा बारा किलो वजनाचं पोतं होतं. ते तीने अलगद खाली ठेवले.. त्या पोत्यातली हालचाल त्याला दुरुनसुद्धा जाणवली.

"काम झालं का?" त्याने तिथुनच तीला विचारलं

"हो". झालं शेवटी. आता बघु कोण आपल्याला रोखतं ते?"

"आत्ता कोण रोखायचं बाकी राहीलय? आपली धाव सुरु होण्याआधीच तंगडं छाटलय"

"का रे? काय झालं? सगळं प्लॅन प्रमाणे चालु आहे ना आता."

"घंटा. म्हातारीने सगळी प्रॉपर्टी ट्रस्टच्या नावे केलीय . माझ्या हातात फक्त केळं दिलय थेरडीने. "

निर्मलाबाईंची उबळ पुन्हा उफाळुन आली. खोलीतुन बाहेर येण्याचं त्राण सुद्धा त्यांच्या अंगात उरलं नव्हतं.

"काय रे. यांना काय झालय आता? " निशाने हळु आवाजात विचारलं.

"कसलं काय? म्हातारीची नाटकं चाललीत. सालीचा गळा आवळून मारु का आजच?"

"आरे तीला मारुन आता काय मिळणार आहे ? तु फक्त नावाचा वारस. आता निदान आपल्या हातात जे आहे ते तरी करुया."

      प्रॉपर्टी कुमारच्या नावावर नाही हे ऐकुन निशाचा चेहरा तर पार पडला होता पण ती मोठ्या कष्टाने त्याला ते जाणवु न देण्याचा प्रयत्न करत होती. त्याची हिंमत टिकवुन ठेवणं तीच्या दृष्टीने त्या क्षणाला फार गरजेचं होतं. तरी तीची निराशा त्याला सुद्धा जाणवलीच.

"डार्लिंग तु नाराज होऊ नकोस. हा कुमार तुझ्यासाठी काहीही करु शकतो. भरोसा आहे ना माझ्यावर?

"हं" निशा काहीच न बोलता त्याला बिलगली.

"...पण बादशहा? त्याचं काय? त्याचा भरवसा नाही वाटत रे."

बादशहाची आठवण येताच त्याचं उसनं अवसान पुन्हा गळुन पडलं. कसं तरी धाडस करुन तो पुन्हा बोलला.

क्रमशः

(पुढील भाग - खजिना )